Dysza pierścieniowa jest pojedynczym, najbardziej krytycznym pod względem wydajności elementem eksploatacyjnym w każdym młynie peletującym z matrycą pierścieniową. Określa jakość pelletu, przepustowość produkcji, zużycie energii na tonę produktu oraz częstotliwość przerw w produkcji w celu wymiany matrycy. Wśród różnych konstrukcji matryc pierścieniowych dostępnych na rynku, śrubowa matryca pierścieniowa ze stali nierdzewnej reprezentuje specyficzne podejście inżynieryjne, które uwzględnia kilka ograniczeń konwencjonalnych konstrukcji – szczególnie w zastosowaniach związanych z korozyjnymi materiałami wsadowymi, wymaganiami higienicznego przetwarzania lub wymagającymi specyfikacjami peletów, które wymagają precyzyjnej, spójnej geometrii otworów utrzymywanej przez dłuższy okres użytkowania. Zrozumienie tego, co odróżnia ślimakowe matryce pierścieniowe ze stali nierdzewnej od alternatywnych rozwiązań, jak ich parametry techniczne wpływają na wydajność granulatora oraz jak dopasować specyfikacje matryc do wymagań materiału paszowego i produktu na pelety, jest niezbędną wiedzą dla inżynierów młynów paszowych, operatorów granulatorów i specjalistów ds. zaopatrzenia w matryce.
Co to jest matryca pierścieniowa i jej rola w działaniu młyna do pelletu
W granulatorze pierścieniowym matryca pierścieniowa jest dużym cylindrycznym elementem — zwykle o średnicy od 250 mm do 1200 mm w zależności od wielkości młyna — perforowanym setkami lub tysiącami precyzyjnie wywierconych otworów (kanałów matrycy), przez które kondycjonowany zacier jest przetłaczany pod ciśnieniem przez obracające się rolki działające na wewnętrzną powierzchnię matrycy. Gdy pasza jest ściskana przez każdy kanał matrycy, formuje się ona w gęsty, cylindryczny granulat, który wyłania się z zewnętrznej powierzchni i jest przycinany na odpowiednią długość za pomocą noża stacjonarnego lub obrotowego. Ciśnienie wymagane do wymuszenia podawania przez kanały, ciepło wytwarzane przez tarcie w kanałach oraz czas przebywania materiału w kanale łącznie określają stopień zagęszczenia, twardość peletu, wskaźnik trwałości peletu (PDI) i powstawanie drobnych cząstek w gotowym produkcie.
Geometria kanału matrycy pierścieniowej — w szczególności średnica otworu, efektywna długość strefy ściskania (długość robocza), pogłębienie wlotowe lub kąt przyłożenia oraz stan powierzchni otworu kanału — określa opór matrycy wobec przepływu materiału (stopień sprężania), a tym samym energię wymaganą na tonę wyprodukowanych peletek. Matryce o wysokim stopniu sprężania wytwarzają twardsze i gęstsze pelety, ale wymagają więcej energii i wytwarzają więcej ciepła; matryce o niższych stopniach sprężania przepływają swobodniej, wytwarzając bardziej miękkie pelety o większej wydajności produkcyjnej, ale o niższej trwałości. Dopasowanie stopnia sprężania do receptury paszy i docelowej specyfikacji pelletu jest podstawą wyboru matrycy i zostało szczegółowo omówione w poniższej sekcji specyfikacji.
Co oznacza „typ śruby” w projektowaniu matryc pierścieniowych
Oznaczenie „typ śrubowy” w terminologii matrycy pierścieniowej odnosi się do sposobu, w jaki matryca jest mocowana do uchwytu matrycy lub powłoki matrycy w granulatorze — w szczególności wskazuje matrycę pierścieniową, która wykorzystuje system połączeń gwintowych (śrubowych), a nie połączenie wpustowo-śrubowe, kołnierzowe lub wciskane w celu przymocowania matrycy do zespołu obrotowego uchwytu matrycy. W konstrukcji śrubowej zewnętrzny obwód lub jedna powierzchnia matrycy pierścieniowej zawiera precyzyjny gwint, który łączy się z odpowiednim gwintem na uchwycie matrycy, umożliwiając przykręcenie matrycy do uchwytu i dokręcenie określonym momentem obrotowym w celu utworzenia sztywnego, precyzyjnie wyśrodkowanego połączenia, które przenosi pełne obciążenia obrotowe i promieniowe procesu granulowania przez interfejs gwintu.
Montaż śrubowy zapewnia kilka zalet funkcjonalnych w porównaniu z alternatywnymi metodami łączenia. Gwintowane połączenie równomiernie rozkłada siłę zacisku na całym obwodzie styku z uchwytem matrycy, minimalizując koncentrację naprężeń w dyskretnych punktach elementów złącznych, które mogą powodować mikroprzemieszczenia, zużycie cierne i dryf wymiarowy na połączeniu w wyniku powtarzających się cykli termicznych i zmian obciążenia. Połączenie śrubowe ułatwia również bardziej precyzyjne centrowanie matrycy względem uchwytu matrycy — krytyczny wymóg geometryczny, ponieważ luz między rolkami a matrycą musi być ustawiony równomiernie na wewnętrznym obwodzie matrycy, aby uzyskać stałą produkcję peletów i uniknąć miejscowego zużycia, które skraca żywotność matrycy. W szczególności w przypadku matryc pierścieniowych ze stali nierdzewnej, gdzie wyższy koszt materiału sprawia, że trwałość matrycy jest ważniejszym czynnikiem ekonomicznym niż w przypadku standardowych matryc ze stali stopowej, precyzja i stabilność systemu mocowania śrubowego przyczynia się do maksymalizacji produkcyjnej żywotności matrycy.
Dlaczego stal nierdzewna do budowy matryc pierścieniowych
Wybór stali nierdzewnej jako materiału do produkcji matryc pierścieniowych wynika z połączenia odporności na korozję, wymagań higienicznych przetwarzania i specyficznych właściwości mechanicznych, jakie oferuje stal nierdzewna w porównaniu ze stopowymi stalami narzędziowymi i stalami węglowymi stosowanymi w konwencjonalnej produkcji matryc pierścieniowych.
Odporność na korozję w przypadku trudnych materiałów paszowych
Wiele materiałów paszowych przetwarzanych w granulatorach zawiera składniki, które powodują korozję konwencjonalnych matryc ze stali stopowej w warunkach podwyższonej temperatury i ciśnienia wewnątrz kanałów matrycy. Preparaty paszowe o wysokiej zawartości wilgoci, pasze zawierające kwaśne dodatki mineralne, preparaty pasz wodnych na bazie mączki rybnej oraz sfermentowane lub hydrolizowane składniki białkowe mogą inicjować korozję wżerową i atak międzykrystaliczny na standardowe stale matrycowe, co stopniowo pogarsza jakość powierzchni otworu kanału, zwiększa chropowatość powierzchni i przyspiesza zużycie matrycy powyżej normalnego współczynnika ścierania mechanicznego. Matryce pierścieniowe ze stali nierdzewnej — zwykle wytwarzane z gatunków austenitycznych, takich jak 304 lub 316, lub z martenzytycznych gatunków stali nierdzewnej utwardzanych wydzieleniowo, zaprojektowanych tak, aby łączyć odporność na korozję z wysoką twardością — są odporne na ten atak chemiczny i zachowują geometrię otworu kanałowego oraz wykończenie powierzchni znacznie dłużej w trybie zasilania korozyjnego niż konwencjonalne alternatywy ze stali.
Wymagania higieniczne dotyczące przetwarzania
W przypadku pasz wodnych, karmy dla zwierząt domowych i niektórych specjalnych granulatów do żywienia zwierząt, gdzie standardy higieniczne zbliżają się do wymagań przetwarzania na poziomie spożywczym, matryce pierścieniowe ze stali nierdzewnej zapewniają niereaktywną, łatwą do czyszczenia powierzchnię, którą zapewnia pasywna warstwa tlenku stali nierdzewnej. W matrycach ze standardowej stali stopowej może pojawić się rdza powierzchniowa pomiędzy seriami produkcyjnymi lub podczas dłuższych przestojów, zanieczyszczając kolejne partie surowca cząstkami tlenku żelaza i tworząc miejsca kolonizacji mikroorganizmów w kanałach matrycy. Matryce ze stali nierdzewnej są odporne na utlenianie powierzchni i są kompatybilne ze środkami czyszczącymi i odkażającymi – zazwyczaj środkami odkażającymi na bazie chloru lub czwartorzędowymi związkami amoniowymi – stosowanymi w protokołach higienicznej konserwacji granulatorów. Ramy regulacyjne i ramy zapewniania jakości regulujące produkcję paszy wodnej i karmy dla zwierząt domowych na wielu rynkach coraz częściej określają lub zalecają powierzchnie kontaktowe ze stali nierdzewnej dla urządzeń do granulowania, co sprawia, że matryce pierścieniowe ze stali nierdzewnej są wymogiem zgodności, a nie jedynie preferencją wydajności w tych sektorach.
Kluczowe parametry techniczne i ich wpływ na wydajność
Wybór właściwej specyfikacji matrycy pierścieniowej ze stali nierdzewnej dla konkretnego zastosowania granulatora i paszy wymaga oceny i określenia zestawu współzależnych parametrów geometrycznych i materiałowych, które łącznie określają charakterystykę kompresji matrycy, szybkość produkcji, jakość wyjściową peletu i żywotność.
| Parametr | Typowy zasięg | Wpływ na wydajność |
| Średnica otworu | 1,5 – 20 mm | Określa średnicę peletu; wpływa na przepustowość na otwór |
| Długość efektywna (długość robocza) | 20 – 120 mm | Główny czynnik wpływający na stopień sprężania i twardość pelletu |
| Współczynnik kompresji (L/D) | 4:1 – 20:1 | Reguluje gęstość pelletu, PDI i zużycie energii |
| Kąt pogłębienia wlotowego | Kąt zawarty 30° – 60° | Kontroluje kąt wejścia paszy; wpływa na szybkość rozwoju ciśnienia |
| Długość strefy ulgi | 5 – 30 mm | Podcięcie umożliwia ponowne szlifowanie matrycy w celu przedłużenia żywotności |
| Otwarta powierzchnia (%) | 20% – 35% | Stosunek powierzchni otworu do powierzchni czołowej matrycy; wpływa na przepustowość |
| Klasa materiału | 316SS, 17-4PH, 15-5PH | Równoważy odporność na korozję, twardość i wytrzymałość |
| Twardość powierzchni | 35 – 55 HRC | Odporność na zużycie otworu kanału i powierzchni matrycy |
Wybór stopnia kompresji dla różnych typów paszy
Stopień sprężania — wyrażony jako stosunek efektywnej długości roboczej do średnicy otworu (L/D) — jest najważniejszym parametrem w specyfikacji matrycy dla danego składu paszy. Pasze o naturalnie dobrych właściwościach wiążących, wysokiej zawartości skrobi lub dużej zawartości tłuszczu wymagają niższych stopni sprężania, aby wytworzyć pelety o akceptowalnej gęstości i trwałości bez nadmiernego zużycia energii lub przegrzania w kanałach matrycy. Pasze o słabym naturalnym wiązaniu – bogate w błonnik, o niskiej zawartości skrobi lub o dużej zawartości składników o hydrofobowej powierzchni – wymagają wyższych współczynników kompresji, aby osiągnąć czas kontaktu i ciśnienie potrzebne do wytworzenia wiązania. Poniższe wytyczne przedstawiają wyjściowe zakresy L/D dla popularnych rodzajów pasz, które należy udoskonalić poprzez badanie jakości peletu przy użyciu rzeczywistego składu paszy.
- Pasze dla starterów i hodowców drobiu (granulki 2–3 mm): L/D 7:1 do 10:1. Wysoka zawartość skrobi w składnikach zbożowych zapewnia dobre naturalne wiązanie; umiarkowany stopień sprężania osiąga PDI powyżej 90% bez przegrzewania dużej zawartości skrobi, co może powodować lepkie zatykanie matryc o wysokim L/D.
- Pasze dla hodowców trzody chlewnej (pelety 4–6 mm): L/D 8:1 do 12:1. Zwykle formułowane ze składników o większej zawartości błonnika, w tym produktów ubocznych; umiarkowany do wysokiego stopień sprężania wymagany do odpowiedniego skonsolidowania cząstek włóknistych w celu uzyskania akceptowalnej trwałości peletu.
- Pasze dla przeżuwaczy i bydła (granulki 6–10 mm): L/D 6:1 do 9:1. Wysoka zawartość pasz objętościowych pochodzących z ubocznych produktów paszowych; większe średnice otworów zmniejszają ryzyko zatykania przez grube cząstki; niższy stopień sprężania w stosunku do średnicy granulatu zapobiega powstawaniu nadmiernego ciśnienia przy dużych otworach matrycy.
- Pasza Aquafeed i krewetkowa (granulki 1,5–4 mm): L/D 10:1 do 18:1 dla pływających peletów; 12:1 do 20:1 dla tonących pelletów. Pasza wodna wymaga najwyższej gęstości peletu i stabilności w wodzie, co wymaga najwyższych stopni sprężania i konstrukcji matrycy ze stali nierdzewnej zapewniającej odporność na korozję w przypadku preparatów na bazie mączki rybnej i składników morskich.
- Karma dla zwierząt domowych (sucha krokieta, 8–15 mm): L/D 5:1 do 8:1 w przypadku konwencjonalnych procesów wytłaczania, a następnie cięcia; w przypadku granulatorów pierścieniowych produkujących gęste peletki karmy dla zwierząt domowych, typowy jest współczynnik L/D 8:1 do 12:1. Konstrukcja ze stali nierdzewnej jest preferowana ze względu na zgodność z przepisami i standardy higienicznego przetwarzania w produkcji karmy dla zwierząt domowych.
Wybór gatunku stali nierdzewnej do zastosowań w matrycach pierścieniowych
Nie wszystkie gatunki stali nierdzewnej nadają się do produkcji matryc pierścieniowych — materiał musi równoważyć odporność na korozję z wysoką twardością i wytrzymałością wymaganą, aby wytrzymać duże obciążenia mechaniczne, ścieranie przez cząstki surowca i cykle termiczne w ciągłej pracy granulatora. Do produkcji matryc pierścieniowych wykorzystuje się kilka gatunków stali nierdzewnej, każdy o określonym profilu wydajności.
- Stal nierdzewna 316 (austenityczna): Zapewnia doskonałą odporność na korozję, w tym odporność na środki czyszczące zawierające chlorki i kwaśne składniki paszy, ale osiąga jedynie umiarkowaną twardość (zwykle 25 do 35 HRC po obróbce na zimno) w porównaniu do gatunków stali utwardzanych wydzieleniowo lub narzędziowych. Najlepiej nadaje się do pasz o niskiej ścieralności, gdzie głównym wymaganiem jest odporność na korozję – pasz wodnych o wysokiej zawartości soli lub składników pochodzenia morskiego, higienicznego przetwarzania karmy dla zwierząt domowych lub granulatów z dodatkami mineralnymi. Nie jest to optymalny wybór w przypadku wysoce ściernych materiałów paszowych, takich jak sorgo o wysokiej zawartości krzemionki lub pasz o wysokiej zawartości popiołu mineralnego.
- Stal nierdzewna 17-4PH (utwardzana wydzieleniowo): Najszerzej stosowany gatunek wysokowydajnych matryc pierścieniowych ze stali nierdzewnej. Po wyżarzaniu rozpuszczającym i utwardzaniu wydzieleniowym (stan H900 lub H1025) stal 17-4PH osiąga wartości twardości od 38 do 45 HRC, zachowując jednocześnie dobrą odporność na korozję, lepszą niż standardowe gatunki stali martenzytycznej. To połączenie twardości i odporności na korozję sprawia, że 17-4PH jest preferowanym materiałem do wymagających zastosowań w młynach do granulacji, obejmujących zarówno materiały ścierne, jak i składniki powodujące korozję — punkt równowagi pomiędzy dwoma konkurującymi wymaganiami, których konwencjonalne gatunki stali austenitycznej lub węglowej nie są w stanie spełnić jednocześnie.
- Stal nierdzewna 15-5PH (utwardzana wydzieleniowo): Podobny profil wydajności do 17-4PH, ale z poprawioną wytrzymałością i ciągliwością poprzeczną, co czyni go preferowanym w przypadku matryc pierścieniowych o dużej średnicy, gdzie ryzyko katastrofalnego pęknięcia pod obciążeniem udarowym – w wyniku przedostania się ciała obcego do granulatora – jest wyższe ze względu na większą zmagazynowaną energię sprężystą w matrycy o większej masie. Stosowany w najwyższej jakości wielkoformatowych matrycach pierścieniowych do młynów peletek o dużej wydajności w sektorach pasz wodnych i pasz specjalnych, gdzie priorytetami są zarówno trwałość matrycy, jak i bezpieczeństwo przed kruchym pękaniem.
Praktyki w zakresie kondycjonowania matryc, docierania i konserwacji
Nowa matryca pierścieniowa ze stali nierdzewnej — niezależnie od tego, jak precyzyjnie została wyprodukowana — wymaga kontrolowanej procedury docierania, zanim osiągnie optymalną wydajność produkcyjną i zanim na powierzchniach otworów kanałów uzyska się mikroskopijne kondycjonowanie powierzchni, które zapewnia matrycy docierającej doskonałe właściwości uwalniania peletu w porównaniu z zupełnie nową matrycą z obrobionymi, ale niezużytymi kanałami.
Standardowa procedura docierania obejmuje pracę matrycy przez kilka godzin z mieszaniną kondycjonującą — zazwyczaj jest to formuła paszy produkcyjnej zmieszana z podwyższonym poziomem dodatku tłuszczu (3 do 5% dodatku oleju) i czasami dodatkiem drobnych wiórów drzewnych lub łusek ryżowych jako łagodnym środkiem polerującym jako materiał ścierny — przy zmniejszonej przepustowości i z nieco luźniejszą szczeliną między wałkami niż w ustawieniach produkcyjnych. Ta wstępna obróbka poleruje powierzchnię otworu kanału, usuwa mikroskopijne zadziory powstałe w procesie wiercenia i tworzy utwardzoną przez zgniot warstwę powierzchniową w strefie ściskania, która zapewnia lepszą odporność na zużycie w porównaniu z powierzchnią po obróbce. Pośpiech lub pominięcie procedury docierania nowej matrycy pierścieniowej ze stali nierdzewnej – która jest droższa niż standardowa matryca ze stali stopowej – to fałszywa oszczędność, która skutkuje gorszą początkową jakością peletu, wyższym współczynnikiem zużycia na początku okresu użytkowania i potencjalnie skróconą całkowitą żywotnością matrycy.
- Przechowywanie pomiędzy seriami produkcyjnymi: Całkowicie wypełnij kanały matrycy bogatą w tłuszcz mieszaniną blokującą (zwykle 50% drobnych otrębów i 50% tłuszczu jadalnego) przed wyłączeniem, aby zapobiec zatykaniu kanałów w wyniku zestalania się paszy podczas chłodzenia. Matryce ze stali nierdzewnej są bardziej odporne na rdzę podczas przechowywania niż matryce ze stali konwencjonalnej, ale mieszanina blokująca zapobiega również wysychaniu i twardnieniu resztek paszy w kanałach – sytuacji, która powoduje pękanie matrycy podczas następnego uruchomienia, jeśli zablokowane kanały stawiają opór naciskowi rolek, podczas gdy sąsiednie kanały przepływają swobodnie.
- Regeneracja powierzchni matrycy: W miarę zużywania się powierzchni matrycy na skutek kontaktu z rolkami, efektywna długość robocza kanałów matrycy wzrasta (w miarę usuwania materiału z powierzchni wlotowej), podczas gdy strefa reliefowa zanika z powierzchni wylotowej. Matryce o odpowiedniej głębokości strefy przyłożenia można ponownie oszlifować na powierzchni wlotowej, aby przywrócić pierwotną geometrię styku rolki przy jednoczesnym zachowaniu określonej efektywnej długości roboczej – wydłużając żywotność matrycy ponad to, co jest możliwe w przypadku matryc bez strefy ulgi. Zaplanuj ponowne szlifowanie na podstawie pomiaru zużycia powierzchni czołowej matrycy, a nie stałych odstępów czasu; Matryce ze stali nierdzewnej zazwyczaj wykazują wolniejsze zużycie powierzchni czołowej niż matryce ze stali stopowej przy równoważnym działaniu.
- Kontrola otworu kanału: Okresowo mierz średnicę otworu kanału na wlocie, w środku i na wylocie za pomocą miernika typu „go/no-go” lub zestawu mierników kołkowych skalibrowanych zgodnie z oryginalną specyfikacją. Postępujące powiększanie się otworu w wyniku zużycia ściernego wskazuje, że okres użytkowania matrycy zbliża się do końca dla docelowej specyfikacji średnicy peletu; tempo powiększania otworu dostarcza danych do przewidywania pozostałej żywotności matrycy i planowania wymiany, aby uniknąć wytwarzania peletek niezgodnych ze specyfikacją.
Ocena dostawców matryc: co należy sprawdzić przed zakupem
Rynek zamiennych matryc pierścieniowych — w tym konstrukcji śrubowych ze stali nierdzewnej — obejmuje dostawców, od producentów o jakości równoważnej OEM z pełnowymiarową certyfikacją po dostawców towarów produkujących matryce o niespójnej jakości materiału, nieprecyzyjnym wierceniu otworów i słabej kontroli obróbki cieplnej. Inwestycja w ocenę jakości dostawcy matryc przed podjęciem decyzji o zakupie jest niezbędna, szczególnie w przypadku matryc ze stali nierdzewnej, gdzie wyższy koszt jednostkowy sprawia, że niezmienność jakości stanowi większe ryzyko ekonomiczne niż w przypadku tańszych alternatyw ze stali standardowej.
- Poproś o certyfikację materiału z identyfikowalnością liczby wytopowej: Do wysokiej jakości matrycy pierścieniowej ze stali nierdzewnej należy dołączyć certyfikat testu walcowniczego potwierdzający skład chemiczny i właściwości mechaniczne gatunku stali, z identyfikowalnością liczby wytopowej łączącej certyfikat z konkretnym materiałem używanym do produkcji matryc. Do matryc sprzedawanych bez certyfikatu materiałowego należy podchodzić ze znacznym sceptycyzmem — zamiennik materiału o obniżonej jakości (na przykład 17-4PH zastąpiony stalą nierdzewną niższej klasy, która nie była utwardzana wydzieleniowo) jest niewykrywalny podczas kontroli wzrokowej i powoduje, że matryce charakteryzują się znacznie gorszą odpornością na zużycie.
- Sprawdź twardość każdej otrzymanej matrycy: Poproś o badanie twardości metodą Rockwella na każdej matrycy w momencie odbioru lub przeprowadź test samodzielnie, korzystając z przenośnego testera twardości. Porównaj zmierzoną twardość ze specyfikacją dostawcy dla określonego gatunku stali nierdzewnej i warunków obróbki cieplnej. Matryca 17-4PH, która nie została odpowiednio utwardzana wydzieleniowo, będzie miała wymiary znacznie poniżej określonej wartości HRC — jest to wada niemożliwa do wykrycia na podstawie kontroli wymiarowej lub wizualnej, ale katastrofalnie zmniejszająca trwałość eksploatacyjną.
- Sprawdź zgodność wymiarową układu otworów: Zmierz średnicę otworu, podziałkę i długość roboczą na próbce kanałów na powierzchni matrycy — w środku, na krawędziach i w wielu pozycjach kątowych. Wysokiej jakości matryce charakteryzują się ścisłą spójnością wymiarową (tolerancja średnicy otworu zazwyczaj ± 0,02 mm dla precyzyjnych matryc Aquafeed, ± 0,05 mm dla ogólnych matryc zasilających) we wszystkich kanałach. Matryce o znacznych różnicach wymiarowych między otworami wytwarzają pelety o niespójnej średnicy i gęstości, przyspieszają nierównomierne zużycie i mogą powodować zróżnicowane obciążenie rolek, które mechanicznie destabilizuje młyn do peletowania.
The Matryca pierścieniowa ze stali nierdzewnej typu śrubowego stanowi najwyższej klasy rozwiązanie inżynieryjne dla operacji granulowania, w których standardowe matryce ze stali stopowej nie są wystarczające – czy to ze względu na korozyjne składniki paszy, wymagania higieniczne przetwarzania, wymagające specyfikacje jakości peletu, czy też potrzebę wydłużonego okresu użytkowania matrycy w ciągłej produkcji o wysokiej przepustowości. Inwestycja we właściwą specyfikację matrycy, kontrolowane docieranie, zdyscyplinowaną konserwację i rygorystyczną weryfikację jakości przychodzącej stale zwraca wartość przekraczającą premię kosztową matrycy w porównaniu z alternatywnymi towarami poprzez skrócenie przestojów, lepszą stałą jakość granulatu i niższy koszt matrycy na tonę gotowego produktu w pełnym okresie użytkowania matrycy.